Höfuðfætlur

Höfuðfætlur með trefla.

Ransókn á því hvort börn á höfuðfætlustiginu uppgvötvi að teikna háls ef þau eru látin teikna trefil á höfuðfætluna og hvar þau staðsetji hálsinn.

Eftir Hörpu Rún Ólafsdóttur.

Inngangur

Höfuðfætlur er orð sem notað er yfir fyrstu teikningarnar sem börn gera af manneskjum. Þessar verur eru mjög furðulegar og hafa vakið athygli margra ransóknarmanna. Rhoda Kellogg heldur því fram að börn laðist í eðli sínu að sólarforminu og að höfuðfætlurnar þróist meðal annars frá endurtekningum þeirra á þessu formi þannig að fætur höfuðfætlanna séu í raun stökkbreyttir sólargeislar.1 Rudolf Arnheim er á þeirri skoðun að höfuðform höfuðfætlanna sameini bæði höfuð og líkama2. Sú tilgáta er mjög áhugaverð því hún útskýrir bæði staðsetningu handanna, sem virðast oft vera á höfuðforminu og fjarveru búknsins. Hann leggur einnig til að það sem börn teikna einskorðist við miðilinn sem þau noti. Þegar þau noti blýant liggur beint við að þau búi til línur og þegar þau noti fingramálingu munu þau líklega mynda klessur og hringi. 3Það sem sameinar þó þessar skrítnu túlkun barna af manneskju er að vissa líkamshluta virðist vanta. Í rauninni vantar allt nema höfuðið og lappirnar á þær frumstæðustu. Þegar teiknihæfileikar barnanna þróast fara þau að teikna maga, hendur fætur, fingur hár osfrv. Hálsinn virðist þó vera það sem bætist frekar seint í hóp líkamshlutanna og því hef ég beint sjónum mínum að honum.
Maureen V. Cox hefur varið miklum tíma í ransóknir á teikniþroska barna á höfuðfætlustiginu. Í ransóknum sínum hefur hún ásamt kollega sínu C. E. Parkin meðal annars gert grein fyrir tveim mismunandi tegundum höfuðfætla. Hefðbundnum höfuðfætlum og gegnsæjum höfuðfætlum eða “transitional tadpole men” Sem hún leggur til að komi fram seint a höfuðfætlu teikniþroskanum. Rétt áður en börnin eru farin að teikna líkama. 4Þá sameinast líkami höfuðfætlana löppunum þannig að barnið teiknar hnappa eða nafla milli lappana á höfuðfætlunni og gerir þannig grein fyrir líkama höfuðfætlunar. Maureen gerði einnig ransókn á 93 börnum á höfuðfætlustiginu. Hún bað þau að teikna manneskju, benda á maga/ líkama sinn höfuðfætlunnar,segja hvort það væri magi á höfuðfætlunni og teikna nafla á höfuðfætluna. Niðurstöður hennar bentu til þess að börnin gerðu flest grein fyrir maganum innan höfuðforms höfuðfætlunnar. Cox bendir á kenningar Freemans (1975, 1980) um að börn hafi fulla hugmynd um líkamann en geti ekki teiknað nema maga og fætur af eitthverri ástæðu. Einnig á það að okkur hættir til að muna hluti i réttri röð frá fyrsta hlut til seinasta en gleyma því sem er í miðjunni. Þar af leiðandi gerir hún ráð fyrir að börn gleymi mikilvægum líkamspörtum eins og maganum.Einnig kemur hún fram með þá hugmynd að börnin hafi fullkomna líkamshugmynd en teikni einungis það sem þeim finnst mikilvægt að komi fram á myndunum. 5Ef hugsanir Arnheims,Cox og Freemans eru réttar þá ættu börn á höfuðfætlustiginu að uppgvötva það að teikna háls á höfuðfætlurnar ef þeim er gefið það verkefni að teikna mann með trefil. Því þau eru minnt á mikilvægi og tilvist hálsins sem líkamshluta með treflinum, og ættu þá að geta bætt honum inn á myndina. Samkvæmt ransókn Cox og kenningum Arnheims ætti trefillinn einnig í flestum tilvikum að vera staðsettur innan höfuðformsins.

Í ransókn minni hef ég ákveðið að reyna að svara þesari vangaveltu minni með því að fá börn á höfuðfætlustigi til að teikna annars vegar manneskju með trefil og hins vegar manneskju, svo að teikna á hana trefil. Þannig fær annar hópurinn tækifæri til að hugsa um verkefnið frá byrjun og þróa líkamshugmynd sína með trefilinn, og þá hálsinn, innanborðs. Sá hópur mun þá veita mér innsýn í hvort börnin geri ráð fyrir hálsi á höfuðfætlunni ef þau eru minnt á hann. Hinn hópurinn veitir mér svo innsýn í hvar börnin myndu staðsetja háls á höfuðfætlunni í sínu hefðbundna formi og hvort þau skilgreini höfuðformið sem heimili höfuðs og líkama.

Aðferð

Ég fékk 10 börn á höfuðfætlustiginu lánuð úr leikskóla til að taka þátt í verkefninu. 5 stráka og 5 stelpur. Þeim var skipt jafnt upp í tvo hópa. Einn strákurinn féll út úr ransókninni svo hóparnir urðu á endanum ójafnir. 5 í öðrum og 4 í hinum. Annar hópurinn fékk það verkefni að teikna manneskju (karl) og síðan bað ég þau að teikna trefil á karlinn því það var svo kalt úti. Hinn hópurinn fékk það verkefni að teikna karl með trefil. Þau leystu verkefnið eitt og eitt í einu og fengu marglita þykka tússliti til að teikna með og eitt stykki a4 blað. Ég bað þau öll um að nota annan lit þegar kom að því að teikna trefilinn en sum börnin virtust ekki vilja skipta um lit. Það vandamál kom einnig upp að börnin sögðust ekki kunna að teikna trefil og báðu mig um að teikna hann, ég leysti það með þvi að segja þeim þau væru að teikna trefilinn fyrir mig því ég kynni ekki að teikna hann sjálf. Eftir að hafa lokið verkefninu fengu börnin svo stjörnu á hendina í verðlaun. Það sem ég nota svo til úrvinnslu ransóknarinnar eru myndirnar sem börnin gerðu og þær útskýringar sem börnin notuðu til að útskýra myndirnar sínar. En ég hvatti þau ekki til neinna útskýringa og spurði þau engra spurninga á meðan að verkefninu var staðið.

Teikning 1. kk. 3.11 ára Karl með trefil.
Þetta er eina myndin þar sem barnið teiknaði háls og gerði svo heiðarlega tilraun til þess að flétta trefilinn í kring um hálsinn. Hann hugsaði um myndefnið í smá stund áður en hann hóf verkið og virtist ánægður með útkomuna. Fyrri myndir þessa drengs sýndu ekki tilraunir til þess að teikna háls. Hann teiknar einnig búk og hendur á manneskjuna sina og virðist, þegar hann þarf að hugsa um teikninguna, ná að þroska hæfileika sína frá höfuðfætlustiginu og uppávið.



Teikning 2 . kvk. 4.0 ára Karl með trefil.
Þessi stúlka sagði mér að hún kynni ekki að teikna trefil. Hún gaf sér einnig tíma í umhugsun en mig grunar að hún hafi verið að velta fyrir sér hvernig hún ætti að fara að því að koma treflinum í kring um höfuðið. Það vandamál var leyst með frumlegri útskýringu eftirá. Hún teiknar trefilinn á kassalaga form sem hún hefur staðsett milli höfuðs og fóta. Ég hef gefið mér að þetta sé líkaminn því handleggirnir koma beint út úr forminu. Trefillinn virðist staðsettur á réttu svæði þó stúlkan hafi ekki enn gert sér grein fyrir því að hálsinn sé mjórri en líkaminn.


Teikning 3 kvk. 3.5 ára. Karl með trefi.
Þessi stúlka hafði trefilinn í sama lit og höfuðið. Í rauninni hélt hún áfram með höfuðformið og myndaði úr því trefil. Það sem mér finnst áhugavert er að hún staðsetur hendurnar innan höfuðformsins eins og eðlilegt er fyrir börn á höfuðfætlustiginu en hún staðsetur trefilinn, þar af leiðandi hugmyndir hennar um staðsettningu hálsins, fyrir neðan höfuðið. Trefils -parturinn af höfðinu heldur ekki áfram annan hring í kring um höfuðið heldur stoppar ¼ af leiðinni. Það segir mér að stúllkan geri sér grein fyrir því að trefillinn sé bara undir höfuðforminu og að höfuðformið sé ekki partur af líkamanum. Handleggina gerði hún seinast og virtist í smá vandræðum með hvar hún ætti að staðsetja þá en hún staðsetur þá samt á höfðinu en ekki á þeirri línu sem táknar trefilinn. Það er eins og hún geri sér grein fyrir því að hálsinn og líkaminn komi undir höfuðforminu en hún, af eitthverri ástæðu viti ekki hvernig eigi að teikna það sem kemur milli höfuðs og lappa. Svo það eina í stöðunni er að líma þeim á höfuðformið.



Teikning 4
kk. 3.7 ára. karl með trefil.
Þessi drengur tók til óspilltra málanna um leið og ég gaf honum verkefnið. Hann teiknaði hratt og gaf sér nær engann tíma til umhugsunar. Hendurnar eru staðsettar á miðjum löppum höfuðfætlunnar þannig að höfuðfætlan minnir mikið á gegnsæju höfuðfætlurnar hennar Maureen V. Cox og C. E. Parkin 6Fyrir neðan höfuðið er bil sem aðskilur höfuðið frá löppum / líkama og þar hefur drengurinn staðsett trefilinn. Svo virðist sem hann hafi hugmynd um hvar hálsinn eigi að vera en í stað þess að teikna háls hefur hann skilið eftir tómt svæði þar sem trefillinn svifur um i lausu lofti. Það er næstum eins og hann hafi ekki vitað hvað átti að vera þar og þá sleppt öllu nema því sem honum var sagt að teikna þar. Það er treflinum.


Teikning 5. Karl svo trefill kk. 4.2 ára
Þar sem þessi drengur fékk það verkefni að teikna karl. Svo trefil. Þá gat hann ekki gert ráð fyrir treflinum í upphafi verksins og þurfti þar af leiðandi að staðsetja trefilinn þar sem hann taldi hálsinn eiga að vera á full teikuðnum karlinum. Trefillinn er staðsettur fyrir neðan höfuðformið með þykku bleiku striki. Ýmis smáatriði koma fram á myndinni svo sem tær og hár en drengurinn er ekki farinn að teikna líkama en þó að hann skynji líkamann greinilega fyrir neðan höfuðformið ef marka má staðsetningu trefilsins.








Teikning 6. Karl svo trefill kvk 4.2 ára.
Þessi stúlka hafði verið að búa til snjókarl rétt áður en hún fékk verkefnið og það er spurning hvort form höfuðfætlunar hafi litast af formi snjókarlsins þar sem hún notar óvenju mikið af lokuðum hringformum í myndina. Hún teiknar einnig líkama á myndina en það hafði hún ekki gert áður. Hún teiknar þó engan háls. Staðsetning trefilsins markar hálsinn og hann staðsetur hún á réttum stað eða milli höfuðs og líkama. Hún gerir hann þó hálfann og útskýrir það með því að hann sé rifinn í annan endann. Ég get ekki fundið neina skýringu á því uppátæki nema þá helst að það hafi eitthvað að gera með myndbyggingu, því það að hafa trefilinn hálfann gefur myndinni mun meira jafnvægi en ef trefillinn væri full teiknaður.

Teikning 7. Karl svo trefil. Kvk. 3.6 ára.
Þessi stúlka lenti i smá vandræðum þegar ég sagði henni að teikna trefil á fullkláraða höfuðfætluna sína. Hún leysti þrautina þannig að hún gerði tákn fyrir háls og svo annað tákn fyrir neðan sem merkti trefilinn. Bæði táknin eru á neðri helmingi höfuðformsins. Þessi mynd rennir stoðum undir kenningar Arnheims um að líkaminn sé hluti af höfuðforminu.7 Þó er hálsinn það neðarlega á höfuðforminu að ekki er hægt að gera ráð fyrir stórum líkama undir honum. En þar hefur hún þó staðsett bleika klessu sem gæti táknað eitthverskonar líkama fyrir neðan hálsinn, innan höfuðformsins. Hendurnar eru á miðju höfðinu fyrir ofan hálsinn og það styrkir einnig kenningar Arnheims.



Teikning 8. Karl svo trefill. kk. 3.4 ára.
Þetta er fullkomið dæmi um gegnsæju höfuðfætlurnar hennar Maureen V Cox og C. E. Parkin. 8 Líkaminn er greinilega á milli lappa höfuðfætlunar. Og trefillinn,táknaður með bláu striki, er nákvæmlega á réttum stað. Hendurnar vantar þó en mér þykir líklegt að þær yrðu staðsettar á löppunum.


Teikning 9 kvk. 3.9 ára. Karl svo trefill.
Þessi stúlka staðsetti trefilinn fyrir neðan höfuðformið. Hún átti heldur ekki í neinum vandræðum þegar ég bað hana að teikna trefil á Karlinn. Hún teiknaði einfaldlega hring í kring um höfuðformið á höfuðfætlunni. Það er eins og hún hafi ákveðið að sjónarhorn höfuðsins komi ofanfrá. Restina af höfuðfætlunni gerir stulkan svo frá hefðbundnu sjónarhorni. Ég get ekki greint hvort höfuðfætlan sé með líkama eða tvær lappir því höndunum virðist hafa verið sleppt á þessari mynd. Andlitið virðist þó mun þróaðara en líkaminn hjá þessari.


Niðurstöður

Þegar börnin fengu að vita það fyrirfram að þau ættu að gera karl með trefil virtust þau velta myndefninu lengur fyrir sér. Þau voru samt ekki að velta hálsinum fyrir sér, heldur hvernig þau ættu að fara að því að koma treflinum í hring um höfuðið. Aðeins eitt barn.( Teikning 1) virtist uppgvötva það að teikna hálsinn fyrst og síðan trefil, mikill tími fór samt í það hjá honum að koma treflinum í kring um hálsinn. Sumir völdu það að útskýra myndefnið eftirá. (Teikning 2) Þessi stelpa hugsaði lengi um verkefnið og ákvað svo að útskýra það með stórum hring ofarlega á maga svæðinu ( kjólnum). Þar sem trefillin fór í hnút. Aðrir létu höfuðformið halda áfram og mynda trefil ( Teikning 3) sem var þá staðsettur fyrir neðan höfuðformið. En aðrir gerðu bil fyrir neðan höfuðformið, þar sem hálsin hefði átt að vera, og teiknuðu trefilinn þar. Út frá bilinu komu svo fætur ( Teikning 4). Flest börnin héldu sinu striki og teiknuðu sinar hefðbundnu höfuðfætlur þó einn hafi þroskað líkamshugmynd sína með verkefninu og náð að teikna háls. Öll börnin í þessum hóp sýndu samt fram á það að þau vissu að hálsinn væri fyrir neðan höfuðið og að höfuðformið væri ekki hluti af líkamanum. Aðeins eitt barn virtist í vandræðum með staðsetningu likama. (teikning 3).

Þegar börnin fengu það verkefni að teikna karl og bæta svo trefli á hann eftirá kom annað i ljós. Þau vitust eiga í minni vanda með það verkefni og teiknuðu oftast trefilinn sem línu þvert yfir það svæði sem þau túlkuðu sem endi höfuðsins og upphaf búksins. Eða öðru megin við það svæði með tilheyrandi útskýringum (Teikning 6) Eins og í hinu verkefninu stóð eitt barn uppúr. Sú teiknaði línu þar sem hún útskýrði að hálsinn ætti að vera og svo aðra stærri línu fyrir neðan þar sem að trefillinn var staðsettur (Teikning 7). Fyrir neðan trefillinn var hún búin að gera ráð fyrir bleikum búk.

Af þeim 9 börnum sem ég ransakaði gerði aðeins eitt barn ráð fyrir hálsinum innan höfuðformsins. Ástæðan gæti verið sú að þau börn sem ég ransakaði væru komin aðeins lengra í að teikna manneskju því öll börnin gerðu ráð fyrir nokkurskonar líkama auk höfuðs, eða plássi fyrir slíkan ( teikning 4).

Umræður

Kenning mín um að börn myndu eftir hálsinum og teiknuðu hann ef þau fengju það verkefni að teikna mann með trefil virðist ekki ganga upp að fullu. Að vísu var teiknaði eitt barn háls og flestir voru með eitthverskonar tilraunir til þess svo þau virðast gera sér grein fyrir tilvist hálsins í teikningunni. Einnig var munur á hópunum sem bendir til þess að þau sem vissu fyrirfram að þau áttu að teikna trefilinn reyndu að móta hálsinn inn í líkamshugmynd sína. En teiknihæfileikar og likamshugmynd þeirra virðist ekki nógu þróuð til að þau geti mótað hálsinn inn í líkamshugmynd sína og komið henni á blað. Hvað varðar staðsettningu trefilsins og þar af leiðandi hálsins, virtust öll börin staðsetja trefilinn fyrir neðan höfuðformið fyrir utan eina undantekningu ( teikning 7). Sú stúlka virtist einnig vera aðeins eftir á í teikniþroska en hin börnin, enda með þeim yngri. Þessi niðurstaða virðist leiða mig að þeirri tilgátu að til séu tvö þroskastig í höfuðfætluteikningum. Á fyrsta stigi sé líkaminn innan höfuðformsins eins og ransóknir Cox og kenningar Arnheims virðast benda til og á öðru stigi sé barnið farið að gera ráð fyrir líkama. Þó að hann sé ekki alveg fullmótaður enþá og komi fram á milli fóta höfuðfætlunar ,eins og Cox og Parkin halda fram með fundi sínum af gegnsæju höfuðfætlunum9, eða sem eitthverskonar tómarúm.

Heimildir.
Children Drawing (the developing child). Goodnow Jacqueline, 1977.
Artful scribbles. The significance of children´s drawings. Gardner Howard. 1980.
Children and the Arts. Hargreaves, David J. 1989.
Children´s drawings of the Human figure Cox ,Maureen V. 1993